तौलिहवा बजारबाट दक्षिण पश्चिम ४ किलोमिटर र लौरी कुदान गाउँबाट २ किलोमिटर पश्चिम गोटिहवा नाउँको एउटा गाउँ अवस्थित छ । यही गाउँका माझ रुखमुनि एउटा ठुलोे स्तूप पुरिएको वा ढिस्कोको रूपमा रहेको छ । त्यसको ठिक पश्चिम केही फिटको दुरीमा अशोक स्तम्भ पाइएको छ । अशोक स्तम्भ फुटेको अवस्थामा देखेर स्थानीयले एक समय ‘फुटेश्वर महादेव’को नाम दिई पूजा गर्न थालेको थियो । हाल यो नाउँ सुनिन छाडे पनि शिवलिङ्गको रूपमा लिई पूजा गर्नेहरू छँदै छन् ।
बौद्ध तीर्थ स्थलहरूको यात्रा गर्ने क्रममा मौर्य सम्राट अशोक यस स्थलमा पनि पुगेको कुराको साक्षी यस स्तम्भले पनि प्रमाणित गर्दछ । तर, स्तम्भको माथिल्लो भाग भाँच्चिएको र अन्त कतै फेला परिनसकेका कारण स्तम्भमा अभिलेख कुँदियो वा कुँदिएन भन्ने कुरा थाहा पाइन्न । चिनियाँ यात्रीद्वय फाहियान र ह्वेनसाङले यो ठाउँ क्रकुछन्द बुद्धसँग सम्बन्धित रहेको र स्तम्भ पनि रहेको भनी जुन ठाउँको दुरीको उल्लेख गरिएको छ, त्यो गोटिहवासँग मिल्न आउँछ ।
क्रकुच्छन्द बुद्ध गौतम बुद्धभन्दा अघिल्ला बुद्ध हुन् । बौद्ध ग्रन्थहरू अनुसार बाबु अग्निदत्त ब्राम्हण र आमा विशाखाबाट क्षेमवती नाउँको नगरमा यिनको जन्म भएको थियो । त्यही क्षेमवती नगर वर्तमान गोटिहवा भएको मानिन्छन् । फाहियानको वर्णनमा यहाँ क्रकुच्छन्द बुद्धको निर्वाण स्थललार्ई इङ्गित गर्ने गरी निर्माण गरिएको स्तूप पनि वर्णन गरिएको छ । यस गाउँमा विस्तृत रूपमा पुरातात्विक उत्खनन् भइनसकेको अवस्थामा यस्तै हो भनी निक्र्यौलमा पुगिहाल्ने अवस्था भने छैन ।
(“गन्तव्य लुम्बिनी” पुस्तकबाट साभार)